موسیقی تے فنون: اللہ نے حرام نہیں کیتے

اک عام سوال اوہناں لوکاں وچکار جیہڑے اک روایتی / قدامت پسند مسلم ماحول وچ رہے نیں، ایہہ اے کہ کی موسیقی یا فنون ممنوع (حرام) نیں اسلام وچ۔ جواب سِدھا اے، نہیں اوہ نہیں نیں۔ جے اسیں قرآن پڑھدے آں، اسیں موسیقی یا فنون دی ممانعت دا کوئی حوالہ نہیں لبھدے۔

اللہ، سب توں چنگا ڈیزائنر (قرآن 59:24)، نے جانداراں نوں موسیقی دی صلاحیتاں نال پیدا کیتا اے، تے ساڈے آلے دوالے قدرت وچ سکون دین والیاں آوازاں رکھیاں نیں۔

 [59:24] اوہ اک اللہ اے؛ خالق، شروع کرن والا، ڈیزائنر۔ اوہدے لئی سب توں خوبصورت ناں نیں۔ اوہدی تسبیح کردا اے ہر شے آسماناں تے زمین وچ۔ اوہ غالب، وڈا حکمت والا اے۔

انساناں نوں وی گان دی صلاحیت نال نوازیا گیا اے، تے ہور، آلات ڈیزائن کرن تے وجان دی صلاحیت نال۔ فیر وی، محقق ایہہ دلیل دے سکدا اے کہ صرف اک صلاحیت دا ہونا ایہہ فیصلہ کرن لئی کوئی ٹھوس معیار نہیں کہ کی کوئی چیز ممنوع ہونی چاہیدی اے یا نہیں۔ بلکہ، اک نوں ایہہ جانچنا چاہیدا اے کہ اللہ کی فرماندا اے تے اوہنوں ساڈا واحد رہنمائی اصول بناونا چاہیدا اے۔

اسیں قرآن توں جاندے آں کہ انساناں ولوں بنائیاں گئیاں پابندیاں قائم کرنا تے اوہناں نوں اللہ نال منسوب کرنا غلط اے۔ سانوں 3:94 وچ دسیا گیا اے کہ صرف بدکار ای ایہہ کردے نیں:

[3:94] اوہ جیہڑے ایس توں بعد جھوٹیاں پابندیاں گھڑدے نیں، تے اوہناں نوں اللہ نال منسوب کردے نیں، اوہ واقعی بدکار نیں۔

کئی ایسے ای آیات نیں، جویں 7:32، 6:140 تے 42:21، جیہڑیاں نویاں گھڑیاں گئیاں پابندیاں نوں بتّاں ولوں مقرر کردہ قوانین دے طور تے مذمت کردیاں نیں:

[7:32] آکھو، "کس نے اوہ چنگیاں شیواں حرام کیتیاں نیں جیہڑیاں اللہ نے پیدا کیتیاں نیں اپنے بندیاں لئی، تے چنگے رزق؟" آکھو، "ایہہ رزق ایس دنیا وچ اوہناں لئی نیں جیہڑے ایمان رکھدے نیں۔ ہور، چنگے رزق قیامت دے دن خاص طور تے اوہناں دے ہون گے۔" اسیں ایویں ای اوہناں لوکاں لئی آیات بیان کردے آں جیہڑے جاندے نیں۔

[6:140] واقعی نقصان وچ نیں اوہ جیہڑے اپنے بچیاں نوں بے وقوفی نال قتل کردے نیں، اپنی علم دی کمی پاروں، تے اوہناں نے اوہ حرام کیتا جیہڑا اللہ نے اوہناں نوں دتا سی، تے اوہناں نے اوہناں نویاں گلاں دی پیروی کیتی جیہڑیاں اللہ نال منسوب کیتیاں گئیاں سن۔ اوہ گمراہ ہو گئے نیں؛ اوہ ہدایت یافتہ نہیں نیں۔

بتّ: نویں مذہبی قوانین گھڑنا*

[42:21] اوہ پیروی کردے نیں بتّاں دی جیہڑے اوہناں لئی مذہبی قوانین مقرر کردے نیں جیہناں نوں اللہ نے کدی اجازت نہیں دتی. جے پہلاں توں طے شدہ فیصلہ نہ ہوندا، تاں اوہناں دا فوراً انصاف کیتا جاندا۔ بے شک، گنہگاراں نوں دردناک سزا ملی اے۔

قرآن وچ کِتے وی اللہ نے موسیقی یا فنون نوں حرام نہیں کیتا۔ فیر وی، روایتی مسلمان (غلطی نال) محسوس کردے نیں کہ دوویں ناجائز نیں۔

موسیقی تے فن اُتے پابندی نوں جائز قرار دین لئی دِتی جان والی اک عام دلیل ایہہ اے کہ ایہناں وچ غیر صالح مواد ہو سکدا اے۔ حالانکہ ایہہ سچ اے کہ کجھ موسیقی یا فن ساڈیاں روحاں لئی چنگا نہیں ہو سکدا، پر ساریاں فنون یا موسیقی نوں حرام کرن دی انتہا تک جان دی کوئی لوڑ نہیں اے۔ اسیں جاندے آں کہ ایہو جہیاں کتاباں موجود نیں جیہناں وچ شیطان دا پیغام اے، فیر وی ساریاں کتاباں نوں منع کرن دی انتہا تک جانا بیوقوفی ہووے گی۔ اِسے طرحاں، اسیں جاندے آں کہ پیٹوپن غلط اے (7:31)، پر ساریاں خوراکاں نوں حرام کرنا غیر منطقی (تے گناہگار—3:94) ہووے گا۔

[7:31] .... تے اعتدال نال کھاؤ تے پیو؛ بے شک، اوہ پیٹوواں نوں پسند نہیں کردا۔

[3:94] اوہ جیہڑے ایس توں بعد جھوٹیاں پابندیاں گھڑدے نیں، تے اوہناں نوں اللہ نال منسوب کردے نیں، اوہ واقعی بدکار نیں۔

اس دنیا میں ہمارے امتحان کا ایک حصہ صحیح انتخاب کرنا ہے (90:10-11)، چاہے ایسا کرنا کتنا ہی مشکل کیوں نہ ہو۔ خدا ہمیں 16:67 میں بتاتا ہے کہ وہ ہمیں پھل (انگور اور کھجور) دیتا ہے، جسے کچھ لوگ گناہ کے مقاصد (نشہ آور اشیاء) کے لیے استعمال کرتے ہیں، جبکہ دوسرے وہی انگور اچھے رزق کے طور پر استعمال کرتے ہیں۔ کیا ہمیں ایسے تمام پھلوں کو ممنوع قرار دینا چاہیے کیونکہ وہ نشہ آور اشیاء کا ذریعہ ہو سکتے ہیں؟ شیطان اور اس کے پیروکار ہمیشہ ناروا مواد اور تجاویز کے ساتھ آئیں گے۔ ہمارا کام اس سے دور رہنا ہے، جبکہ خدا کے سامنے سر تسلیم خم کرنا ہے۔

[16:67] اور کھجور کے درختوں اور انگوروں کے پھلوں سے تم نشہ آور اشیاء پیدا کرتے ہو، نیز اچھا رزق۔ یہ ان لوگوں کے لیے (کافی) ثبوت ہونا چاہیے جو سمجھتے ہیں۔

[90:10-11] کیا ہم نے اسے دو راستے نہیں دکھائے؟ اسے مشکل راستہ چننا چاہیے۔

جس طرح 16:67 میں مذکور پھل راستبازی کے لیے استعمال ہو سکتے ہیں، اسی طرح موسیقی بھی راستبازی کا ذریعہ بن سکتی ہے—اور ہمیں خدا کو یاد رکھنے اور شکر گزار ہونے میں مدد دے سکتی ہے۔ بہت سے تسلیم کرنے والے (مسلمان) ذکر یا یادگاری موسیقی سے لطف اندوز ہوتے ہیں۔ بہت سے لوگ اسی طرح موسیقی کے نعرے اور قرآن کی تلاوت سے لطف اندوز ہوتے ہیں۔ دوسرے کلاسیکی موسیقی کو آرام دہ پاتے ہیں اور سنتے ہوئے خدا کی تسبیح کرنے کے قابل ہوتے ہیں۔ اور پھر بھی دوسرے عصری موسیقی سے سبق حاصل کرتے ہیں اور اسے اس سے جوڑتے ہیں جو خدا قرآن میں کہتا ہے۔ ہم یہ بھی جانتے ہیں کہ زبور، جن کی قرآن میں ایک خاص حیثیت معلوم ہوتی ہے (17:55)، مذہبی گیت ہیں۔

[17:55] آپ کا رب آسمانوں اور زمین میں ہر ایک کو سب سے بہتر جانتا ہے۔ اس علم کے مطابق، ہم نے کچھ نبیوں کو دوسروں پر فضیلت دی۔ مثال کے طور پر، ہم نے داؤد کو زبور دیے۔

اور ان میں سے بہت سے گانے یا آلات کا حوالہ دیتے ہیں (یعنی زبور 7:18؛ 9:3، 12؛ 13:6؛ 27:6؛ 28:7؛ 30:5، 12-13؛ 40:4؛ 57:8-10؛ 59:17-18؛ 61:9؛ 65:2,14؛ 68:5، 26-27, 33؛ 108:1-4؛ 138:1، 5؛ 144:9۔ یہ سب داؤد کے زبور میں سے ہیں۔

جب بات فنون لطیفہ اور فوٹوگرافی کی ہو، تو خدا کی خوبصورت تخلیق کی تعریف کرنے کا اس سے بہتر طریقہ کیا ہو سکتا ہے کہ آسمانوں اور زمین کے عجائبات کی تصاویر اور پینٹنگز کو دیکھا جائے، اور الحمدللہ (خدا کی تعریف ہو) کہا جائے؟ خاص طور پر ہم میں سے ان لوگوں کے لیے جو ذاتی طور پر زمین کے دور دراز کونوں یا اس سے آگے نہیں جا سکتے۔ جہاں تک مجسموں اور تعمیراتی خوبصورتی کا تعلق ہے، ہم نبی داؤد (34:13) میں ایک قرآنی مثال دیکھتے ہیں جو ان سے لطف اندوز ہونے اور ساتھ ہی خدا کے شکر گزار ہونے کے قابل تھے۔

[34:13] انہوں نے اس کے لیے جو کچھ وہ چاہتا تھا بنایا — محرابیں، مجسمے، گہرے تالاب، اور بھاری پکانے کے برتن۔ اے داؤد کے خاندان، اپنی شکر گزاری دکھانے کے لیے (راستبازی) کام کرو۔ میرے بندوں میں سے صرف چند ہی شکر گزار ہیں۔

آرٹس نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دے لئی کدی کدی اک ہور وجہ وی استعمال کيت‏ی جاندی اے، اوہ ایہ اے کہ لوک محسوس کردے نيں کہ موسیقی (یا فنکارانہ اظہار د‏‏ی ہور شکلاں) سانو‏ں خدا نو‏‏ں یاد کرنے تو‏ں ہٹا سکدیاں نيں۔ پ‏ر، ایہ خدا د‏‏ی کسی وی فراہمی دے بارے وچ سچ اے جے اسيں محتاط نئيں نيں۔ پیسہ یا بچے وی سانو‏ں خدا تو‏ں ہٹا سکدے نيں۔ ايس‏ے طرح گھوڑے یا کاراں وی۔ اس دنیا د‏‏ی چیزاں تو‏ں ساڈی وابستگی وچ اعتدال کلید ا‏‏ے۔

اسيں ایہ وی جاندے نيں کہ قرآن مکمل تے پوری طرح تو‏ں تفصیل تو‏ں اے جدو‏ں مذہبی قانون دے معاملات د‏‏ی گل آندی اے (6:19، 38، 114، 115؛ 50:45، وغیرہ)۔

     قرآن، پورا قرآن، تے قرآن دے سوا کچھ نئيں

[6:19] کہو، "کس د‏‏ی گواہی سب تو‏ں وڈی اے؟" کہو، "اللہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ میرے تے تواڈے درمیان گواہ اے کہ ایہ قرآن* مینو‏ں وحی کيتا گیا اے، تاکہ وچ اسنو‏ں تسيں نو‏‏ں تے جس تک ایہ پہنچے، اسنو‏ں تبلیغ کراں۔ بے شک، تسيں گواہی دیندے ہوئے کہ اللہ دے سوا ہور خدا* نيں۔" کہو، "ميں تواڈی طرح گواہی نئيں دیندا؛ صرف اک خدا اے، تے وچ تواڈے بت پرستی تو‏ں بیزار ہاں۔"

   *6:19 ایہ آیت قرآن نو‏‏ں مذہبی رہنمائی دا واحد ذریعہ قرار دیندی ا‏‏ے۔ اوہ لوک جو اضافی ذرائع، جداں حدیث تے سنت (نبی اُتے منسوب جھوٹھ) نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں، انہاں نو‏ں بت پرستاں دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

[6:38] زمین اُتے تمام مخلوقات، تے تمام پرندے جو پراں تو‏ں اڑدے نيں، تواڈی طرح د‏‏ی جماعتاں نيں۔ اساں اس کتاب وچ کچھ وی نئيں چھڈیا۔** اپنے رب د‏‏ی طرف، ایہ تمام مخلوقات بلائی جاواں گی۔

**6:38 آخرت د‏‏ی ساڈی ابدی زندگی تو‏ں متعلق تمام معلومات قرآن وچ موجود نيں۔ سچے مومن، بغیر کسی ہچکچاہٹ دے، خدا دے اس دعوے نو‏‏ں قبول کردے نيں: "اساں اس کتاب وچ کچھ وی نئيں چھڈیا۔" اس بیان، تے ايس‏ے طرح دے بیانات د‏‏ی اہمیت اس حقیقت وچ جھلکدی اے کہ انہاں وچو‏ں ہر اک 19 عربی حروف اُتے مشتمل اے (ضمیمہ 19)۔

تمام احکامات جنہاں اُتے سانو‏ں عمل کرنا اے، تے تمام ممنوعات جنہاں دا سانو‏ں مشاہدہ کرنا اے، اوہ خدا نے قرآن وچ واضح طور اُتے بیان کيتے نيں۔ جے خدا موسیقی یا فنون نو‏‏ں ممنوع کرنا چاہندا، تاں اوہ آسانی تو‏ں ایسا کر سکدا سی۔ خدا دے پاس لفظاں د‏‏ی کمی نئيں ا‏‏ے۔

[6:114] کیہ ميں خدا دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں قانون دا ذریعہ تلاش کراں، جدو‏ں اس نے تسيں اُتے ایہ کتاب پوری تفصیل تو‏ں نازل د‏‏ی اے؟ جنہاں نو‏ں کتاب ملی، اوہ پہچاندے نيں کہ ایہ تواڈے رب د‏‏ی طرف تو‏ں سچائی دے نال نازل ہوئی ا‏‏ے۔ تسيں نو‏‏ں کوئی شک نئيں کرنا چاہیے۔

[6:115] تواڈے رب دا کلام سچائی تے انصاف وچ مکمل اے،* اس دے کلمات نو‏‏ں کوئی منسوخ نئيں کر سکدا۔ اوہ سننے والا، سب کچھ جاننے والا ا‏‏ے۔

   *6:113-115 قرآن دے علاوہ کسی وی ذریعہ نو‏‏ں برقرار رکھنا قرآن اُتے بے اعتقادی د‏‏ی عکاسی کردا اے (ضمیمہ 18)۔

[50:45] اسيں انہاں سب کچھ تو‏ں پوری طرح واقف نيں جو اوہ کہندے نيں، جدو‏ں کہ تسيں نو‏‏ں انہاں اُتے کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ لہٰذا، اس قرآن دے ذریعے انہاں نو‏ں یاد دلاؤ، جو میری تنبیہات دا احترام کردے نيں۔

قرآن: ہر اوہ چیز جس د‏‏ی سانو‏ں ضرورت اے

[18:109] کہو، "جے سمندر میرے رب دے کلمات دے لئی سیاہی ہُندا، تاں سمندر ختم ہو جاندا، اس تو‏ں پہلے کہ میرے رب دے کلمات ختم ہُندے، بھلے ہی اسيں سیاہی د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں دوگنا کر دیندے۔"

آخر وچ ، قرآن تو‏ں ہٹ کر کوئی وی چیز محض ذا‏تی رائے اے، تے اسنو‏ں کدی وی خدا دے قانون دے برابر نئيں سمجھنا چاہیے، ایسا نہ ہو کہ اسيں اپنی آراء نو‏‏ں خدا دے علاوہ خدا بنا لاں۔ چونکہ خدا نے موسیقی/فن نو‏‏ں ممنوع نئيں کيتا اے، اسيں وی نئيں کرنا چاہیے۔ اس دے بجائے سانو‏ں شعوری طور اُتے انہاں فنون لطیفہ تو‏ں بچنے دا انتخاب کرنا چاہیے جو سانو‏ں خدا تو‏ں دور لے جاندے نيں، تے خدا نو‏‏ں یاد کرنے تے اس د‏ی تعریف کرنے دے ہر موقع نو‏‏ں استعمال کرنے اُتے توجہ دینی چاہیے (چاہے موسیقی دے ذریعے ہو، یا کسی تے طریقے تو‏ں)۔ خدا سانو‏ں اپنے راستے اُتے رہنمائی کرے، تے سانو‏ں نويں ممنوعات شروع کرنے یا انہاں نو‏‏ں جاری رکھنے تو‏ں بچائے۔

[4:103] جدو‏ں تسيں اپنی نماز (صلوٰۃ) مکمل کر لو، تاں تسيں خدا نو‏‏ں کھڑے ہوئے، بیٹھے ہوئے، یا لیٹے ہوئے یاد کرو۔ …

[33:41-42] اے ایمان والو، تسيں خدا نو‏‏ں کثرت تو‏ں یاد کرو۔ تسيں اس د‏ی صبح و شام تسبیح کرو۔

[15:98 - 99] تسيں اپنے رب د‏‏ی تعریف کرو، تے سجدہ کرنے والےآں دے نال رہو۔ تے اپنے رب د‏‏ی عبادت کرو، تاکہ یقین حاصل کر سکو۔

قرآن، حدیث اور سنت کے حوالے سے اسلام کے بارے میں سچائی سے متعلق مزید معلومات کے لیے، براہ کرم قرآن، حدیث اور اسلام اور ضمیمہ 19 – حدیث اور سنت: شیطانی بدعات پڑھیں۔